Kürtçe Dil Dersleri DERS - 10

8 Haziran 2014 Pazar

3-YAKIN GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ/DEMA DAHATÛ YA NÊZÎK) 

Bu zamanda o iş hala yapılmamış ancak yapılmak üzeredir. Bu zaman Türkçe'de yoktur. Burada 'kirin' yardımcı fiili zamanı belirlerken aldığı ekler yine daha önceki dersimizde gördüğümüz şahıs iyelik eklerini alır. Fiil ise gelecek zamandaki (Dema Dahatû/Dema Bê) gibi 'bi' önekini alır. Ancak Fiiller dersinde görüleceği gibi Kürtçe'de bazı fiiller (İngilizce'deki gibi) düzensiz filer olarak adlandırılabilir fiillerdendir ve bunlar diğer fiillere gelen sonek veya önekleri almazlar. Hatin (gelmek), Çûndin (gitmek) bu fiillerden ikisidir.

ÖRN: 
Ez dikim herim : ben gitmek üzereyim 
Ez dikim bifirim : ben uçmak üzereyim 
Tu dikî bixwî : sen yemek üzeresin 
Tu dikî bidoşî : sen sağmak üzeresin 
Ew dike were : o gelmek üzere 
Ew dike bimre : o ölmek üzere 
Em dikin bazdin : biz koşmak üzereyiz 
Em dikin bisitirên : biz şarkı söylemek üzereyiz 
Hûn dikin biqedînin : siz bitirmek üzeresiniz 
Hûn dikin bibirin : siz kesmek üzeresiniz 
Ew dikin birevin : onlar kaçmak üzereler 
Ew dikin bikevin? : onlar kaçmak üzereler mi? 

4-GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORÎ) 

Kürtçe'de 5 alt geçmiş zaman vardır. 
1- Dema Boriya Têdeyî yada Dema Boriya Xwerû (di'li geçmiş zaman) 
2- Dema Boriya Dûdar yada Dema Boriya Çîrokî (miş'li geçmiş zaman) 
3- Dema Boriya Berdest yada Çîrokiya Dema Niha (şimdiki zamanın hikayesi) 
4- Çîrokiya Dema Boriya Têdeyî/Xwerû (di'li geçmiş zamanın hikayesi) 
5- Çîrokiya Dema Boriya Dûdar/Çîrokî (miş'li geçmiş zamanın hikayesi) 

Geçmiş zamana geçmeden önce bir-iki hatırlatma ve uyarı yapmak gerek. Daha önceki dersimizde gördüğümüz gibi iki grup Şahıs Zamiri vardı. Bunlardan birincisi: "Ez, Tu, Ew, Em, Hûn, Ew" idi. İkinci Grup ise: "Min, Te, Wî/Wê, Me, We, Wan" zamirlerinden oluşur. İkinci grup zamirler geçmiş zaman dışında özne olarak kullanılmaz. Geçmiş zamanda da bazı fiillerde özne olarak görev görürler. Yine bilmemiz gereken bir gruptaki zamirler bir cümle içerisinde hem özne, hem nesne olarak görev yapmazlar. Yani birinci gruptaki özne durumunda ise, nesne durumunda ikinci gruptaki zamir görev alır. Kürtçe'de bir tek geçmiş zaman yoktur. Geçmiş zaman beşe ayrılır. 

1-Dİ'Lİ GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORIYA TÊDEYÎ/XWERÛ) 

Kürtçe'de asıl fiilerden (lêkerên resen) mastar ekini attığımızda di'li geçmiş zamanda kullanılan fiilin kökü kalır. Buna bitişik zamir soneklerini getirdiğimizde di'li geçmiş zaman oluşur. 

ÖRN: 'kuştin' fiilinden 'in' mastarını attığımızda 'kuşt' kelimesi kalır. Cümle içerisinde kullandığımızda da; 

Min tu kuştî : ben seni öldürdüm. 
Min gellek derd kişand : ben bir çok dert çektim. 
Te ew nekuşt : sen onu öldürmedin. 
Te got çi? : sen ne dedin? 
Wî em kuştin? : o (er) bizi öldürdü mü? 
Wî tiştek nedî : o (er) bir şey görmedi. 
Wê hûn kuştin : o (d) sizi öldürdü. 
Wê erebe girt : o (d) araba aldı 
Wan tu nekuştî? : onlar seni öldürmediler mi?. 
Me rê guhert : biz yolu değiştirdik. 
We ez nekuştim : siz beni öldürmediniz. 
We xwarin xwar? : siz yemek yediniz mi? 
Me ew kuştin : biz onları öldürdük. 
Wan qeza kir : onlar kaza yaptı. 

2-MİŞ'Lİ GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORIYA DÛDAR/ÇÎROKÎ) 

Di'li geçmiş zamanda kullanılan fiillere fiilin durumuna göre 'iye', 'ine' eklerini getirirsek miş'li geçmiş zaman elde ederiz. Tekillerde 'iye' çoğullarda 'ine' eki getirilir. Yukarıdaki örnekler üzerinde deneyelim: 

Wî em kuştine? : o (er) bizi öldürmüş. 
Me rê guhertiye : biz yolu değiştirmişiz 
Te ew nekuştine : sen onları öldürmemişsin 
We xwarin xwariye? : siz yemek yemiş misiniz? 
Min tu kuştiye : ben seni öldürmüşüm. 
Te gotiye çi? : sen ne demişsin? 
Wan qeza kiriye : onlar kaza yapmış 
Wê erebe girtiye : o (d) araba almış 
Wê tiştek nediye : o (d) bir şey görmemiş 
Ew nexweş neketine : onlar hastalanmamışlar. 

Geçişsiz fiillerde ise bitişik zamirlerin soneklerini alırlar. 
Ez pîr bûme : ben yaşlanmışım. 
Tu rabûyî? : sen kalkmış mısın? 
Ew pirtûk xwendiye? : o kitap okumuş mu? 
Me daran nebiriye? : biz ağaçları kesmemiş miyiz? 
We kî û kê birine : siz kimleri götürmüşsünüz. 
Ew neçûne Amedê : onlar Amed'e gitmemişler. 

ALIŞTIRMALAR: 

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz: 
Ben öğrenmek üzereyim:…............... 
Sen bitirmek üzeresin:….................... 
O taşınmak üzere mi?:….................... 
Biz yazmak üzereyiz:…..................... 
Siz okumak üzere misiniz?:................ 
Onlar konuşmak üzere:……............... 
Ben seni bağışladım:…….................. 
Ben toprağı sürmüşüm:…................... 
Sen bizi öldürdün mü?:…................... 
Sen buğday biçmişsin:……................ 
O diğerini görmedi:…........................ 
O ne zaman gitmiş?:………............... 
Biz onların evine gittik:...................... 
Biz arpa ekmemişiz............................. 
Siz onu yolladınız mı?:....................... 
Siz taşı kaldırmamış mısınız?............. 
Onlar böbreklerini bağışladı:….......... 
Onlar Urfa'ya gelmiş mi?.................... 


EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER: 

Gurçik : Böbrek

 Mêlak : Akciğer 
Mejî : Beyin

Dil : Kalp 
Aşik : Mide

Kezeba Reş : Karaciğer 
Fetereşk : Dalak

Zaferan : Safra 
Sing : Göğüs

 Ling/Pê : Ayak 
Tilî : el Parmağı,

pêçî; ayak parmağı

Neynûk : Tırnak 
Egîd : Yiğit

Merd : Mert 
Dêrîn : Asil

Wêrek : Cesur 
Dilsoz : Samimi

Leheng : Kahraman 
Sînî : Tepsi

Kevçî : Kaşık 

Çömçeçay: çay kaşığı
Kêr : Bıçak

Çartel : Çatal 
Teyfik : Tabak

Quşxane/beroş : Tencere 
Îskan : Bardak

Tas : Tas 
Aşxane : Mutfak

Şerşok : Banyo 
Kûlîn : Kiler

jûr : Oda /hücre ( anatomi)
Ajotin : Sürmek

 Çandin : Ekmek 
Çinîn : Biçmek

 Mirin : Ölmek 
Êşandin : Ağrıtmak

Rakirin : Kaldırmak 

Kürtçe Dil Dersleri DERS - 9

Kürtçe de dört zaman vardır. 

1-ŞİMDİKİ ZAMAN (DEMA NIHA) 
2-GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ / DEMA DAHATÛ) 
3-YAKIN GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ /DEMA DAHATÛ YA NÊZÎK) 
4-GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORÎ)

1-ŞİMDİKİ ZAMAN (DEMA NIHA) 
Şimdiki zaman adından da anlaşılacağı gibi şu içerisinde bulunulan zamanda yapılan iş veya bulunulan durumu ifade eder. Kürtçe de şimdiki zamanı belirten ek 'di' önekidir. Ayrıca fiil bitişik zamirî ekini de alır. Bitişik zamirleri geçen derste görmüştük.

Ez dikim: Ben yapıyorum 
Tu dikî: Sen yapıyorsun 
Ew dike: O yapıyor 
Em dikin: Biz yapıyoruz 
Hûn dikin: Siz yapıyorsunuz 
Ew dikin: Onlar yapıyorlar 
Ez dixwim: Ben yiyiyorum 
Tu dixwî: Sen yiyiyorsun 
Ew dixwe: O yiyiyor 
Em dixwin: Biz yiyiyoruz 
Hûn dixwin: Siz yiyiyorsunuz 
Ew dixwin: Onlar yiyiyorlar 
Ez digrim: Ben kapatıyorum 
Tu digrî: Sen kapatıyorsun 
Ew digre: O kapatıyor 
Em digrin: Biz kapatıyoruz 
Hûn digrin: Siz kapatıyorsunuz 
Ew digrin: Onlar kapatıyor 

Fiilin başına 'di' önekini getirerek oluşturulur. Kürtçe'de birçok yardımcı fiil vardır. Bu yardımcı fiillerin bulunduğu eylemlerde zaman çekimleri farklı olur. İster bileşik, ister türemiş fiil olsun, bu tür fiillerde 'di' öneki esas fiil ile yardımcı fiil arasına konur. "Rakirin, vêxistin, dagirtin fillerini örnek olarak verecek olursak: 

Ez radikim: Ben kaldırıyorum 
Tu radikî: Sen kaldırıyorsun 
Ew radike: O kaldırıyor 
Em radikin: Biz kaldırıyoruz 
Hûn radikin: Siz kaldırıyorsunuz 
Ew radikin: Onlar kaldırıyorlar 
Ez vêdixim: Ben içiyorum 
Tu vêdixî: Sen içiyorsun 
Ew vêdixe: O içiyor 
Em vêdixin: Biz içiyoruz 
Hûn vêdixin: Siz içiyorsunuz 
Ew vêdixin: Onlar içiyorlar 
Ez dadigrim: Ben dolduruyor 
Tu dadigrî: Sen dolduruyorsun 
Ew dadigre: O dolduruyor 
Em dadigrin: Biz dolduruyoruz 
Hûn dadigrin: Siz dolduruyorsunuz 
Ew dadigrin: Onlar dolduruyorlar 

Yukarıdaki örneklerde verilen fiillerin başındaki esas fiiller kendi başlarında kullanıldıklarında hiçbir anlamları yoktur. Bunlar bileşik fiillerdir. Bir tür bileşik filler dışında isim ve fiillerden oluşan bileşik fiiller de vardır bunların çekimlerini de "barkirin, maf xwarin, jangirtin" fiilleri üzerinden yaparsak: 

Ez bar dikim: Ben yüklüyorum 
Tu bar dikî: Sen yüklüyorsun 
Ew bar dike: O yüklüyor 
Em bar dikin: Biz yüklüyoruz 
Hûn bar dikin: Siz yüklüyorsunuz 
Ew bar dikin: Onlar yüklüyorlar 
Ez maf dixwim: Ben hak yiyorum 
Tu maf dixwî: Sen hak yiyorsun 
Ew maf dixwe: O hak yiyor 
Em maf dixwin: Biz hak yiyoruz 
Hûn maf dixwin: Siz hak yiyorsunuz 
Ew maf dixwin: Onlar hak yiyorlar 
Ez jan digrim: Ben sancılanıyorum 
Tu jan digrî: Sen sancılanıyorsun 
Ew jan digre: O sancılanıyor 
Em jan digrin: Biz sancılanıyoruz 
Hûn jan digrin: Siz sancılanıyorsunuz 
Ew jan digrin: Onlar sancılanıyorlar 

Şimdiki zamanın olumsuzu ise 'di' önekinin yerine 'na' getirme ile elde edilir. Başka hiç bir eyleme gerek yoktur. 
Ez betal nakim: Ben iptal etmiyorum 
Tu betal nakî: Sen iptal etmiyorsun 
Ew betal nake: O iptal etmiyor 
Em betal nakin: Biz iptal etmiyoruz 
Hûn betal nakin: Siz iptal etmiyorsunuz 
Ew betal nakin: Onlar iptal etmiyorlar 
Ez baz nadim: Ben koşmuyorum 
Tu baz nadî: Sen koşmuyorsun 
Ew baz nade: O koşmuyor 
Em baz nadin: Biz koşmuyoruz 
Hûn baz nadin: Siz koşmuyorsunuz 
Ew baz nadin: Onlar koşmuyorlar 

2-GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ/ DEMA DAHATÛ) 
Gelecekte yapılması düşünülen iş veya gelecekte olması beklenen durumu ifade eder. Yani henüz bu olay gerçekleşmemiş veya bu durum içerisinde bulunulmamaktadır. Kürtçe'de gelecek zamanı gösteren ekler; "-ê, dê, wê" dir. Gelecek zamanda fiilin önüne 'bi' öneki getirilerek gelecek zaman oluşturulur. 'Bi' öneki şimdiki zamanın fiil köküne eklenir. Şimdiki zamandaki 'di' önekini kaldırıp yerine 'bi' getirirsek gelecek zamana dönüşür. Ayrıca yine şimdiki zamanda olduğu gibi yardımcı fiillerle oluşturulan bileşik veya türemiş fiilerde de durum aynıdır. 'di'yı kaldırır yerine 'bi'yı eklersek (tabi -ê, wê, dê eklerini unutmadan) gelecek zamanı oluşturmuş oluruz. 

Ez ê bikim: Ben yapacağım 
Tu yê bikî: Sen yapacaksın 
Ew ê bike: O yapacak 
Em ê bikin: Biz yapacağız 
Hûn ê bikin:Siz yapacaksınız 
Ew ê bikin: Onlar yapacaklar 
Ez ê bixwim: Ben yiyeceğim 
Tu yê bixwî: Sen yiyeceksin 
Ew ê bixwe: O yiyecek 
Em ê bixwin: Biz yiyeceğiz 
Hûn ê bixwin: Siz yiyeceksiniz 
Ew ê bixwin: Onlar yiyecekler 
Ez ê dabigrim: Ben yükleyeceğim 
Tu yê dabigrî: Sen yükleyeceksin 
Ew ê dabigre: O yükleyecek 
Em ê dabigrin: Biz yükleyeceğiz 
Hûn ê dabigrin: Siz yükleyeceksiniz. 
Ew ê dabigrin: Onlar yükleyecekler. 

Olumsuz hali ise 'bi' yerine 'ne' konulmasıyla elde edilir. 
Ez ê negirim: Ben kapatmayacağım 
Tu yê negirî: Sen kapatmayacaksın 
Ew ê negire: O kapatmayacak 
Em ê negirin: Biz kapatmayacağız 
Hûn ê negirin: Siz kapatmayacaksınız 
Ew ê negrin: Onlar kapatmayacaklar 
Ez ê ranexînim: Ben sermeyeceğim 
Tu yê ranexînî: Sen sermeyeceksin 
Ew ê ranexîne: O sermeyecek 
Em ê ranexînin: Biz sermeyeceğiz 
Hûn ê ranexînin: Siz sermeyeceksiniz 
Ew ê ranexînin: Onlar sermeyecekler 

'Dê' bazı yörelerde kullanılır ve '-ê' yerine kullanılır. Ayrıca 'wê' nin kullanıldığı yerlerde de 'dê' kullanılabilinir. 'dê' ve 'wê' yî de birkaç örnekte kullanalım. 

Ez dê bimrim: Ben öleceğim 
Tu dê werî: sen geleceksin 
Ew dê baz bide: O koşacak 
Em dê negihijin: Biz yetişemeyeceğiz 
Hûn dê herin: Siz gideceksiniz 
Ew dê bizivirin: Onlar dönecekler 
Kevok wê azad bifirin: Güvercinler özgürce uçacak 
Mar wê biteve de: Yılan seni sokacak 
Roj wê derkeve: Güneş doğacak 
Em jî wê rojek bimrin: biz de bir gün öleceğiz. 

ALIŞTIRMALAR: 
Aşağıdaki fiilleri altta verdiğimiz örnek çerçevesinde şimdiki zaman ve gelecek zamana göre çekimleyiniz ve Türkçe karşılığını yazınız. 

Rabûn (kalkmak), kirîn (satın almak), firîn (uçmak), 
birîn (kesmek), nîşandan (göstermek), kuştin (öldürmek), derketin (çıkmak) 

Ez dibînim: Ben görüyorum Tu………………… Ew…………………….. 
Ez nabînim: Ben görmüyorum Tu………………… Ew…………………….. 
Ez ê bibînim: Ben göreceğim Tu………………… Ew…………………….. 
Ez ê nebînim: Ben görmeyeceğim Tu………………… Ew…………………….. 

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER 
Xwirînî: ilk yenilen yemek/ aç karına

Taştê: Kahvaltı

Taştêya pal: sabah kahvaltısı ile öğle arasında ki ara ögünde yenilen yemek

 Firavîn: Öğle Yem. 
Şîv: Akşam Yem.

Paşîv: akşam yemeğinden sonra yenilen yemek ( sahur)

Qeletûn:  aparatif yemek
Şewitîn: Yanmak

Gerîn: Dolaşmak 
Birin: Götürmek

Anîn: Getirmek 
Kirin: Yapmak

Şewitandin: Yakmak 
Mêrdîn: Mardin

Sêrt: Siirt 
Bidlîs: Bitlis

 Şirnex: Şırnak 
Qers: Kars

Wan: Van 
Zebeş: Karpuz

 Petêx: Kavun 
Hirmî: Armut

 Bîhok: Ayva 
Hinar: Nar

Arûng/Êrûg: Erik 

Lalengî: mandalîna
torinç: portakal

Gilyaz: kiraz

Tûerdk: çilek
Gir: İri

Hûrik: Minik 
Nêz: Yakın

Dûr: Uzak 
Pêşeroj: Gelecek

Paşeroj: Geçmiş 
Beden: Vücut

Serî: Baş 
Çav: Göz

Poz: Burun 
Dev: Ağız

Ziman: Dil 

Kürtçe Dil Dersleri DERS - 8

11-Bitişik Zamirler (Cînavkên Pêvebestî) 

Bitişik zamirler iki gruptur. 
1. grup: im, î, e, in ekleridir. 
2. grup: me, yî, ye, ne ekleridir. 

1. grup ile 2. grup arasındaki farksonuna geldikleri kelimenin son harfinin sesli veya sessiz olmasından kaynaklanıyor. Sonuna geldikleri kelimenin son harfi sessiz ise 1. grup bitişik zamirler, sesli ise ikinci grup bitişik zamirler kullanılır. 1. grubun da, 2. grubun da çoğul şahısların ekleri aynıdır.

Bitişik zamirler isim ve sıfatlardan ayrı yazılır fakat fillerle kullanıldıklarında bitişik yazılır. 
1. grup bitişik zamirleri isim ve sıfatlara örnek olarak: 

Ez im 
Ez leşker im : Ben askerim. 
Ez rind im : Ben güzelim. 

Tu yî 
Tu xort î : Sen gençsin. 
Tu jin î : Sen kadınsın. 

Ew e 
Ew baş e? : O iyidir. 
Ew karker e : O işçidir. 

Em in 
Em Kurd in : Biz Kürdüz. 
Em dirêj in : Biz uzunuz. 

Hûn in 
Hûn kin in? : Siz kısa mısınız? 
Hûn xizan in : Siz fakirsiniz 

Ew in 
Ew hunermend in : Onlar sanatçıdır. 
Ew xwendekar in : Onlar Öğrencidir. 

Yukarıdaki örneklerde 'Tu yî' de asıl olan 'yî' değil 'î' dir. Ancak 'Tu' kelimesinin sonundaki harf sesli olduğundan 'y' kaynaştırma harfi gelmiştir. 
1. grup bitişik zamirleri fiillere örnek olarak: 

Ez kar dikim: Ben iş yapıyorum. 
Ez naçim gund: Ben köye gitmiyorum. 
Tu kar dikî: Sen iş yapıyorsun. 
Tu naçî gund: Sen köye gitmiyorsun. 
Ew kar dike: O iş yapıyor. 
Ew naçe gund: O köye gitmiyor. 
Em kar dikin: Biz iş yapıyoruz. 
Em naçin gund: Biz köye gitmiyoruz 
Hûn kar dikin: Siz iş yapıyorsunuz. 
Hûn naçin gund: Siz köye gitmiyorsunuz. 
Ew kar dikin: Onlar iş yapıyorlar. 
Ew naçin gund: Onlar köye gitmiyorlar. 

2. grup bitişik zamirleri isim ve sıfatlara örnek olarak: 
Ez mamoste me: Ben öğretmenim. 
Ez gurî me: Ben kelim 
Tu zana yî: Sen bilginsin. 
Tu canî yî: Sen canisin 
Ew berberî ye: O berberidir. 
Ew deştî ye: O ovalıdır (ova tarafındandır) 
Em Amedî ne: Biz Amedliyiz. 
Em biyanî ne: Biz yabancıyız. 
Hûn bende ne: Siz kölesiniz. 
Hûn bira ne?: Siz kardeş misiniz? 
Ew cîngene ne: Onlar çingenedir. 
Ew seyda ne: Onlar seydadır. 

2. grup bitişik zamirleri fiillere örnek olarak: 
Min tu dîtî: Ben seni gördüm. 
Min tu bexşandî: seni bağışladım. 
Te ew dît: Sen onu gördün. 
Te em bexşandin?: sen bizi bağışladın mı? 
Wî em dîtin: O (er) bizi gördü. 
Wî ez nebexşandim: O (er) bizi bağışlamadı. 
Wê hûn dîtin O(d) sizi gördü. 
Wê ew bexşand: O (d) onu bağışladı. 
Me ew dîtin: Biz onları gördük. 
Me hûn bexşandin: Biz sizi bağışladık 
We ez dîtim: Siz beni gördünüz. 
We ew bexşandin: siz onları bağışladınız. 
Wan tu dîtî: Onlar seni gördüler. 
Wan ew bexşandin: onlar onu bağışladılar. 

Örneklerde de görüldüğü gibi özne ile nesne aynı grup şahıs zamirlerinden oluşamaz. (2. dersimizde işlediğimiz şahıs zamirlerinden hangilerinin hangi gruba ait olduğunu görebilirsiniz.) Bitişik zamir eki nesneye göre belirlenir. 

Kürtçe'de bitişik zamirlerin ekleri bunlardır, kullanım şekilleri de bunlardır. Bazı yörelerde kullanılan şekil yanlıştır. Ez dixwime, hûn dikine, tu dixwiye, em radibine, ew diçî, ew diçiye gibi kullanımlar yanlıştır. 

ALIŞTIRMALAR 
Aşağıdaki cümleleri çeviriniz: 

Ez cotkar im………

Tu kor î…………… 
Ew misliman e?…

Em azad in……… 
Hûn ne egîd in…

Ew delal in……… 
Ez Wanî me……….

Tu ne çiyayî yî?… 
Ew ne beredayî ye…

Em canfeda ne……. 
Hûn wek rovî ne…

Ew perî ne?……… 

Ben hastayım……

Sen terzi misin?... 
O kahramandır……

Biz şişman değiliz…. 
Siz bekar değilsiniz…

Onlar delidirler…. 
Ben dağlıyım….

Sen Erzurumlusun… 
O solaktır…

 Biz beyaz değiliz… 
Siz oruçlu musunuz?...

Onlar şehirlidir…. 
Ben yiyorum…

Sen yiyiyorsun.. 
O yiyiyor…….

Biz yiyiyoruz…. 
Siz yiyiyorsunuz…

 Onlar yiyiyorlar… 

Aşağıdaki boşluğu doğru zamir eki ile doldurunuz 
Min tu girt…. Te ew girt…. 
Wî em girt…. Wê hûn girt…. 
Wan tu girt…. We ez girt….. 
Me ew girt…. 

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER 

Derew : Yalan Rast: Doğru/Sağ 
Çep : Sol Mal: Ev 
Xewn : Rüya Pîroz: Kutlu 
Cil : Elbise Deyn: Borç 
Birçî : Aç Têr: Tok 
Buha : Pahalı Erzan: Ucuz 
Weşî : Başak Mirov: İnsan 
Dikan : Dükkan Bazdan: Koşmak 
Masî : Balık Kurt: Kurm 
Sor : Kırmızı Kesk: Yeşil 
Şîn : Mavi Zer: Sarı 
Kinûşk : Pembe Çakar: Kahverengi 
Sipî : Beyaz Reş: Siyah 
Xemrî : Mor Binefşgon: Menekşe 
çewt : Hata Xeter: Tehlike 

Kürtçe Dil Dersleri DERS - 7

9- SORU ZAMİRLERİ (CÎNAVKÊN PIRSIYARÎ )
Kürtçe'de dört soru zamiri vardır. 
1- 'kî' ve 'kê': Türkçe'deki 'kim' e karşılık gelir. 
'kî' ve 'kê' nötrdür, yani cinsiyetsizdir. 'kî' zamiri bükümlü olmayan yani yalın zamirleri karşılar, 'kê' ise bükümlü zamirlere cevap olur. Bükümlü zamirler daha önceki dersimizde işlediğimiz gibi 2. grup zamir diye belirttiğimiz zamirlerdir. (bk. Mizgîn Dergisi 16. sayı). 

1- Kî çû Dîlokê? (Dilok'a kim gitti?) : Em çûn Dîlokê (Biz Dilok'a gittik)
2- Kê ew sêvê xwar? (o elmayı kim yedi?) : Me ew sêvê xwar (biz o elmayı yedik)
Yukarıdaki örnekte de görüldüğü gibi 'kî' sorusuna 1. grup zamiri 'em' ile cevap verildi, 
2.cümledeki 'kê' sorusuna 2. grup şahıs zamiri 'me' ile cevap verildi.
Ayrıca 'kî' ve 'kê' hem özne hem de nesne olarak görev görebilirler.
Kê kî dî? (Kim kimi gördü?) : wê (fatîmayê) ew (xezal) dî [ O (fatîma) onu (xezal'ı) gördü ].
Kî çû mala kê (kim kimin evine gitti) : Ew (xetîce) çû mala wî (azadî) [ O (hatice) onun (azad'ın) evine gitti] 
Kürtçe'de kim zamirinin çoğulu, her iki zamirin beraber kullanılmasıyla oluşur. 
kî û kî çûn?: Kimler gitti? Kê û kê gotin?: Kimler dedi?
Kî çûn, kê gotin doğru kullanım değildir. Yani çoğulluk fiil ile belirtilmez.

2- 'çi' ve 'çiyê': 'çi' Türkçe'deki 'ne' ye karşılık gelir. 'çi' cümle içerisinde nesne olarak yer alır. 
'çi' nesne olarak kullanılır. 
ÖRN: bêrîvanê (wê) çi da ehmed (ew)? [berivan (O) ahmed'e (O'na) ne verdi?]: 
bêrîvanê (wê) pirtûk da ehmed (ew)[berîvan (O) ahmed'e (O'na) kîtap verdi].
'çiyê' , Kürtçe'de pratikte çok kullanılmasa da 'ne' cümle içerisinde özne olarak kullanıldığında, özne görevi görür. Buna göre cevaptaki özne de 'ê' takısı alır.
ÖRN: çiyê firiya? [ne uçtu?] : Çûkê firiya [Kuş uçtu]. çiyê baz da? [ne koştu?] :Kûçikê baz da. [Köpek koştu]

3- 'kîjan' : Türkçe'deki 'hangi' ye karşılık gelir. Bileşik bir kelimedir. 'kî-ji-wan' zamir ve eklerinden oluşur. 'kîjan' zamirinde cinsiyet farkı vardır. Nötr değildir. 
Kîjanê deki 'ê' takısı dişillik göstergesidir. Kîjanî deki 'î' takısı erillik göstergesidir. Kîjanan daki 'an' eki çoğulluk belirtir. 
ÖRN: Kîjanê xwarin xwar? (D) :Hangisi yemek yedi? Kîjanî çû nêçîrê? (E) :Hangisi ava gitti.
Kîjanan dît? :Hangileri gördü
'Kîjan' zamiri hem özne hem nesne olarak görev görürler. Yukarıdakiler özneye örnekti. Nesne ise: 
ÖRN: Te Kîjan dît?: Sen hangisini gördün? Kîjanê (D) Kîjan têk bir?: Hangisi, hangisini yendi?

4- 'Çend' : Türkçe'deki karşılığı 'kaçı' dır. Cevabı sayıyı belirtir.
çend tênê vir? [Kaçı buraya gelecek?] : şeş têne vir [altısı buraya gelecek]
Hem özne hem nesne olarak kullanılabilirler. 
ÖRN: çendan çend têk birin? [kaçı kaçını yendi?] : diduwan sisêyan têk birin [ikisi üçünü yendi]

10- BELİRTİSİZ ZAMİRLER (CÎNAVKÊN NEBINAVKIRÎ)
Bu zamirler sayı, kişi veya mekan olarak bilinmeyen şeylerin yerine kullanılır. Bazıları tekil bazıları çoğuldur. Cinsiyet anlamında nötrdürler. Kürtçe'de belirtisiz zamirler çoktur. Belirtisiz zamirler hem özne hem nesne görevi görebilirler. Biz isimlerini ve anlamlarını verip birkaç örnekle yetineceğiz. 
ÖRN: yek:biri, her yek: her biri, yek kes; birisi, kes:kimse, herkes: herkes, tişt/ewk:şey, tu/hîç: hiç, filan:falan, bêvan:filan, çend: kaç, her:her, hemî/hemû/giş/tev:hepsi/tüm/bütün, hin/hinek:bazı, çendek:birkaç, gellek:birçok/bir sürü

Tu car neçûye kar?: hiçbir zaman işe gitmemiş mi? Kesek bi wî nikare: kimse onu yenemez. 
Herkes çû malê: herkes eve gitti. Gellek car ez li te geriyam: çok defa seni aradım. 
Hemiyê wan xwarin: onların hepsi yedi. Çendek çûn û hatin: birkaçı gidip geldi

ALIŞTIRMALAR
Aşağıdaki soruları ve cevaplarını beraber çeviriniz. 

ÖRNEKLER:
Kim (Alî) kime (Veli) vurdu?: kî (Elî) li kê (Welî) xist?: O (Ali) onu (Weliyi) vurdu: ew (Elî) li wî (Weliyî) xist
Ne (at) eve geldi?: çiyê hat malê?: At eve geldi: Hespê hat malê Kaçı kaçına baktı: 
çend li çendan mêze kirin?: Beşi üçüne baktı. Pêncan li sisiyan mêze kirin 

Kim kimi rüyada gördü?: Kim buraya gelebilir?: Kim Newroz’u kutluyor?:
Kime araba verdiler?: Kimler Amed'e gidecek?: Kimleri görmediniz?:
Kimlere elbise aldınız?: Kimlerden borç aldınız?: Azad ne okuyor?:
Bawer ne getirdi?: Siyabend ne yiyor?: Zozan ne dedi?:
Suda ne yüzüyordu?: Ne başak verdi?: Ne gelmedi?:
Ne çocuğa tekme attı?: Hangisi dama çıktı? (D): Hangisi iyi değil? (E):
Hangisini seviyorsun? (E): Hangisine elma verdin? (D): Hangileri daha olgun?:
Hangilerinden aldın?: Hangisi (E) hangisine (E) ders verdi?: 
Hangileri Mizgîn okuyor?: Kaçı gitti?: Kaçını sordunuz?
Kaçına elbise aldınız? Kaçı okula gidiyor? Kaçı kaçını gördü?
Kaçının evi var? Kaçından kaçını saydınız? Kaçı aç, kaçı tok?

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz
Yekê sêva min xwariye:

Tu kes tu car karek wusa nake:

Tu qet çûyî Amedê?: 
Hin mirov baş in:

Gellek mal û mulkê wê heye:

Ew her dem li dikana xwe ye?:
Li vir her tişt buha ye:

Çend donim erdê min heye:

 Filan kes nehat dawetê:
Divê herkes Azadiya Welat bixwîne:

 Tu herdem nikarî bazdî: 
Gazî hemî merivên xwe nekiriye?:

 Her yek çend kîlo tên? Li mal tu tişt tune:

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER:
Dîlok: Antep Xarpêt:Elazığ Agirî: Ağrı Amed: Diyarbakır Erzingan: Erzincan Sêwas: Sivas 
Dêrsim: Tunceli Çewlik: Bingöl Êlih: Batman Ruha: Urfa Semsûr: Adıyaman Çolemêrg: Hakkari 
Qertaf: Ek Parkît: Sonek Pêrkît: Önek Rastnivîs: İmla Lêker: Fiil Rêziman: Dilbilgisi
Wêje: Edebiyat Çand: Kültür Dîrok: Tarih Hest: Duygu Raman: düşünce Erdnîgarî:Coğrafya 
Temen:Yaş/ömür Pitik: Bebek Zarok: Çocuk Ciwan:Genç kal/ihtiyar: Yaşlı Xort:Genç/delikanlı
Çiya: Dağ Derya: Deniz Deşt: Ova Çem/Robar:Nehir Zozan: Yayla Gir:Tepe 

Kürtçe Dil Dersleri DERS - 6

7- Bileşik Zamirler (Cînavkên Lihevxistî) 

Bileşik Zamirler türemiş zamirlerdir.Bileşik Zamirler 'bi' 'li' 'ji' 'di' edatları, 'ê' ek zamiri ve yakınlaştırma zamirlerinden olan 'hev', 'êk' zamirlerinin birleşmesiyle oluşur. Geçen dersimizde ek zamiri ve yakınlaştırma zamirlerini görmüştük. Bu dersimizi de onun ışığında takip edersek daha faydalı olacaktır. Bileşik zamirler sadece 3. tekil şahsın yerini alırlar. Yani 'Wî' (E için O) ve 'Wê' (D için "O")nın yerini alırlar. Geçen ders "ek şeklindeki zamir"de anlatıldığı gibi, burada da süreç içerisinde bazı sözcüklerin değiştiği görülüyor.

1-) Ji Kürtçe'de edattır. Çıkma halindedir. Yani Türkçe'deki 'den' halidir. Demek ki Türkçe'deki 'den' yerine 'ji' kullanacağız. 'Ji' dan sonra 'wî' veya 'wê' gelirse 'jê' diye yazılır ve okunur.

Ben Ali'den istedim: 'Min ji Elî xwest.' Burada Elî yerine 'Wî' kullandığımızda yani; Ben Ondan (Ali'den) istedim: 'Min ji wî xwest' şeklini alır. Ji ile wî yan yana geldiğinde ise artık 'jê' diye okunur. "Min jê xwest." 
Biz Ayşe'den aldık : Me ji Eyşe girt. Burada Eyşê yerîne 'Wê' kullandığımızda yani; Biz O'ndan aldık: 'Me ji wê girt.' Ji ile Wê yan yana geldiğinde ise artık 'jê' diye okunur. 'Me jê girt' 

2-) 'Bi' edatı. 'Bi' edatı Türkçe'de ile anlamını da verir. 'bi' edatından sonra 'Wî' veya 'Wê' gelirse 'pê' diye yazılır ve okunur edilir. 
Ben onun ile konuşmuyorum: 'Ez bi wî/wê re napeyîvim', yanî 'ez pê re napeyîvim' 
Sen arabayla gel!: 'Tu bi erebê re were,' Erebe yerine 'Wê' yani 'O' kullandığımızda; "tu bi wê re were" halini alır. Bileşik zamir şeklinde yazmak istersek; 'tu pê re were' şeklinde yazılabilir. 

3-) 'Di' edatı Türkçe'de içinde bulunma halini ifade eder. Türkçe'deki 'de' dir. 'Di' edatı 'Wî' veya 'Wê' ile beraber bulunursa 'tê' olarak yazılıp ve okunabilinir. 
Babam evdedir (evin içindedir): Bavê min di mal de ye yani 'bavê min tê de ye'. Burada 'mal' yani Türkçe karşılığı 'ev' 3. tekil durumdadır. 

4-) 'Li' edatı Türkçe de ki bulunma halini ve belirtme halini ifade eder. Aynı şekilde 'li' dan sonra 3. tekil gelirse "lê" halini alabilir. 
O orada oturdu: Ew li wir rûnişt. Wir yerine 'wî/wê' bırakılırsa; Ew lê rûnişt şeklini alır. 
Ben onu dövdüm: Min li wî/wê xist' bu da; "Min lê xist" şeklinde okunabilir. 
NOT: 3. Tekil durum, illa şahıs zamiri olmayabilir. Bir nesne de olabilir. ÖRN: 'Min lê xist' cümlesinde "min li wî/wê xist" olabileceği gibi, 'Min li topê xist' de olabilir. Yani vurulan bir 'top' ta olabilir, 'duvar' da olabilir, 'orası' olabilir. 

8- Bağlaç Zamiri (Cînavka Girekî) 
Bağlaç zamiri iki cümleyi veya özel isimleri birbirine bağlar. Bağlaç zamiri bazı yerlerde özne bazı yerlerde nesne görevi görür. Her zaman olduğu gibi ayrıntılarına inmemeye çalışacağız. Kürtçe'deki bağlaç zamiri 'ku' dur. Ama onu tamlayan yani bir önceki cümleye bağlamaya yarayan isim takısıyla beraber kullanılır. Bu takı Kürtçe'de erkek-dişi farklılığı bulunduğundan dişil ve eril kelimelerde değişir. Ayrıca çoğul ve tekil ayırımı da vardır. Bu temelde Kürtçe'de 3 bağlaç zamiri ortaya çıkar. Bunlar: 

Ê ku, A ku, Ên ku. Daha önceki derslerimizde de gördüğümüz gibi 'ê' takısı Erilliği (E), 'a' Dişilliği (D) gösterir. 'ên' takısı da çoğulluğu gösterir. 'ku' bağlacı Türkçe'ye de geçmiştir. Ama Kürtçe'deki kadar farklı fonksiyonları yoktur. Türkçe'ye 'ki' olarak geçmiştir. 

O (D) kaybolandır: Ew a ku wenda bîbû ye. Burada ki 'a' takısı onun dişi olduğunu gösterir. 
Onlar ki Saidlerdendir: Ew ên ku ji Seîdan in. 'ên' takısı Çoğulluk ifade ediyor. 
Ben telefonda olanım: Ez ê ku di telefonê da bûm. 'ê' takısı Erillik ifade eder. 
Harabe olan ev onlarındır: Xaniyê ku xirabe ye yê wan e. 'ê' takısından önceki 'y' kaynaştırma harfidir. Bunu daha önceki dersimizde görmüştük. Eğer 'ê' takısından önceki harf sesli ise 'y' kaynaştırma harfi gelir. 

Alıştırmalar: 
Aşağıdaki Cümleleri Kürtçe'ye çevirdikten sonra bileşik zamirlerin farklı formlarında yazınız. 

ÖRN: Ben ona dedim: Min ji wî/wê re go: Min jê re got. 
Sen ondan yedin mi?: …………… 
Ali ondan büyüktür:…………….. 
Siz ağaçtan mı düştünüz?:………. 
Biz ona güldük:…………………. 
Eve ateş düştü:………………….. 
Siz ona bakmadınız mı?:……….. 
Biz ona giydirdik:……………… 
Sen evin içinde misin?:………… 
Onlar Amed'in içindedirler:…… 

Aşağıdaki cümleleri bileşik zamirin diğer formuna dönüştürdükten sonra Türkçe'ye çeviriniz: 

ÖRN: wan boyax lê dan: wan boyax li Wî/Wê dan : Onlar boyayı ona (duvara, kapıya) sürdüler 
Em lê suwar bûn:……………. 
Hûn lê ketin?:………………... 
Me pê xist:………………….. 
Ew pê re çûn:……………….. 
Tu tê de yî:………………….. 
Hûn tê de nîn in:…………….. 
Xwe jê dûr kir:……………… 
Te jê hez nekir?...................... 
Aşağıdaki cümleleri çeviriniz 
Giden benim babamdı:…………. 
Görmediğin o muydu? (D):…….. 
Koşanlar kim?:……….………….. 
Ölenler geri gelmiyor:…………… 
Kırılan masa budur:……………… 
Çalışan bilgisayar hangisi:.……… 
Çalan radyo küçük olanıdır:.…….. 
Ew ê ku mamoste ye:…..………… 
A ku mir neyarê me bû:………….. 
Ên ku baz didin xort in:………….. 
Paceya ku vekiriye ev e:…………. 

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER 
Yuvarlak: Gilover 
Düz: Dûz 
Büyük: Mezin 
Küçük: Biçûk 
Ağır: Giran 
Hafif: Sivik 
Şişman: Qelew 
Zayıf: Lawaz 
Kalın: Sitûr 
İnce: Zirav 
Temiz: Paqij 
Kirli: Qirêj 
Yumurta: Hêk 
Süt: Şîr 
Yün: Hirî 
Et: Goşt 
Yoğurt: Mast 
Ayran: Dew 
Arpa: Ceh 
Buğday: Genim 
Mercimek: Nîsk 
Nohut: Nok 
Üzüm: Tirî 
Soğan: Pîvaz 
Yıldız:Stêr 
Güneş: Roj/ Tav 
Ay: Heyv 
Gezegen: gerstêr
Uzay: gerdûn
Dünya: cîhan
Köy: Gund 
Kasaba: Bajarok 
Şehir: Bajar 
Mahalle: Tax 
Sokak: Kuçe 
Cadde: Papûr